Imprimir
Twittear

Publicado en:

 

A guerra dos cabaleiros

 

Carlos Barros

Universidade de Santiago

 

O reino medieval de Galicia � un escenario ideal para observamo-la guerra feudal europea.

Na segunda metade do s�culo XII, conta Joan de Ocampo, que os cabaleiros do bispado de Tui estiveron case un s�culo loitando contra os cabaleiros do arcebispado de Santiago: robaban los vnos a los otros los ganados y talaban los sembrados y que duraron hestas diferen�ias nobenta y �inco a�os asta que enpe�o a reynar el Rey Dn. Fernando el Santo que particularmente los mando llamar para la guerra contra los moros[1][2]. Galicia, lonxe de Al-Andalus, vi�a participando cada vez menos nunha Reconquista que, polo demais, desde a conquista de Alxeciras, en 1344, podemos dar por rematada...ata 1492, cando os Reis Cat�licos toman Granada. A guerra dos feudais � casemente unha guerra de fronteira: conforme mingua a guerra contra os mouros, prospera a guerra contra os se�ores veci�os. A paz exterior fai medra-la guerra interior dos cabaleiros: seguindo a distintos reis ou, as m�is das veces, erguendo cadanseu pend�n e partido.

Na segunda metade do s�culo XIV e sobranceiramente durante o s�culo XV, a Galicia medieval vive a idade de ouro da guerra feudal. A refeudalizaci�n e a marxinalidade respecto dos centros de poder peninsulares, fan da Galicia baixomedieval un �ptimo paradigma da loita de bandos nobiliarios. Un cronista -Alonso de Palencia- da Corte de Castela e Le�n v�a as� os galegos de finais da Idade Media: gente hecha a la lucha sangrienta de encarnizados bandos (...) Cuando carec�an de recursos, despojaban de los suyos a sus convecinos o atentaban contra su vida entre el encarnizado fragor de las facciones[3].

�������������� A imaxe dunha Galicia an�rquica, dominada por unha nobreza violenta, dividida, ti�a na Baixa Idade Media fundamentos ben reais: abonda con le-lo nobiliario de Vasco de Aponte para se convencer. Pero aqu� non imos relatar polo mi�do as m�ltiples liortas internobiliarias do s�culo XV, interesa sabermos que dic�an delas os galegos da �poca. A visi�n que ti�a a propia cultura cabaleiresca dos bandos nobiliarios non cadraba, loxicamente, coa sostida por outros sectores da cultura escrita, e a�nda menos coa representaci�n social que das batallas se�oriais segregaba a cultura popular e cidad�. Os intercambios e os puntos com�ns entre unhas e outras estaban por descontado � orde do d�a.

Para sabermo-las raz�ns dese combate tan rexo e arreo entre os nobres feudais hai que partir da mentalidade cabaleiresca, que ennobrece e xustifica-la loita fratricida por medio do c�digo de honor da cabaler�a, e as� mesmo haberemos de considerar aqueloutras mentalidades, de orixe letrada e popular (na Idade Media moito m�is vencelladas entre si que nas �pocas posteriores), xeradoras das actitudes cr�ticas cara as guerras de cabaleiros, sen deixar de cotexar todo o anterior con datos menos subxectivos, co fin de achegarmo-la conclusi�ns que te�an en conta o contexto psicol�xico � vez que o contexto material.

 

Se�ores cobizosos

 

Tan universal era a guerra na Galicia tardofeudal coma as prevenci�ns da cultura escrita e humanista. Os cronistas baseaban a s�a representaci�n negativa da nobreza galega en acusaci�ns de violencia, divisi�n, desorde e roubo, e po��an no Rei as maiores esperanzas de paz, unidade, orde e xusticia. Na mesma direcci�n pero de xeito m�is filos�fico e providencialista, Fern�n P�rez de Oliva, t�o de Ambrosio de Morales, no seu Di�logo de la dignidad del hombre, redactado a comenzos do s�culo XVI no tempo en que Aponte escrib�a o seu nobiliario e testemu�as populares declaraban no preito Tabera-Fonseca, fustriga vicios: estos son sobervia, cudicia, envidia, enemistad, y otros que ay semejantes, de do nacen las guerras, las muertes, las grav�ssimas perturbaciones, en que traen los hombres al mundo[4]. O humanista P�rez fai nace-la guerra da desviaci�n duns homes pecadores dos modelos e ideais cristi�ns de comportamento social; as faltas morais denunciadas conducen sinaladamente � fondo social do problema a trav�s do pecado da cobiza.

Xa nas Partidas (II, 26, 2) estaba presente a inquietude por limita-las ganancias e os intereses materiais dos participantes na guerra medieval: De como los omes se deven guardar, de non querer ser mucho cobdiciosos, en las guerras, e en las otras cosas que se fazen. Pero vai ser nos m�is cl�sicos e cristianizados libros de cabaler�as onde a nobreza sofre unha maior descualificaci�n (punto en com�n da cr�tica erudita e da cr�tica popular), onde semella m�is degradada �ticamente. Lemos en Amad�s de Gaula unha severa amoestaci�n contra os se�ores codiciosos que sen temor de Deus no siendo contentos con aquellos estados que os dio y de vuestros antecesores os quedaron, con muertos, con fuegos y robos ajenos de los que en la ley de la verdad son, quer�is usurpar y tomar, insistindo logo o autor nas bondades da guerra xusta e providencial contra o outro: volver vuestras sa�as y codicias contra los infieles, donde todo muy bien empleado ser�a[5].

�������������� Cando se esvaece o recurso da guerra contra o Islam e as guerras civ�s deve�en end�micas, a monarqu�a moderna, cunha medida represi�n antinobiliaria e a instauraci�n de tribunais reais de xusticia, e tam�n os letrados -inclu�dos os relixiosos reformados- coa s�a censura intelectual e moral, toman a iniciativa contra o exceso de cobiza e a violencia desaforada da nobreza feudal. Triunfan na medida en que converxen cunha cultura urbana e popular que, desde embaixo, vi�a impugnando tam�n, e non sempre polos mesmo motivos, a degradaci�n cabaleiresca. Reprobaci�n que, hai que dicilo, no caso dos campesi�os e artes�ns se dirixe principalmente contra os agravios que te�en por v�ctimas � xente com�n, sen deixar claro est� de censurar en xeral a guerra dos se�ores[6].

O problema m�is arduo estaba no reino de Galicia, no principado de Asturias e nas provincias vascas, villas e logares que son en la costa del mar, e para pacificar ditos lugares os Reis Cat�licos dictan, en 1501, unha pragm�tica mandando que no ayan nin se nombren parentelas nin otro apellido por v�a de vandos, esixindo a todos que perante os escribanos dos concellos: juren e se partan de que qualquier liga e confederaci�n e vando que tengan hecho, quier dependan de sus antecesores, quier dellos[7]. � sabido conque eficacia o novo Estado domesticou �s grandes cabaleiros galegos, naquel ent�n sumamente debilitados pola revolta irmandi�a.

�������������� A�nda no ano 1541 -segundo relatara anos despois (1593) o cura Amaro Gonz�lez de Vilanova- un arroutado mordomo do arcebispo de Santiago que vi�a de ga�ar Chapa e Cira nun preito contra o conde de Altamira, quen polo visto non aceptaba dito fallo, para impo�e-la decisi�n xudicial fixo juntar gran n�mero de gente de todo el arzobispado, y el conde de su parte ten�a muchos vasallos y gentes de mucho precio, produc�ndose unha batalla pero non entr�mbolos dous ex�rcitos privados sen�n coa xente do Rei que segundo parece fixo un escarmento con todos eles: quiso Dios que llegase un oidor del reino que se llamaba D. Francisco de Castilla y prendi� a muchos de los principales y los desbarat� y otros fuyeron[8]. Tr�tase realmente dun caso excepcional cun mal final: a mediados do s�culo XVI estas guerras particulares estaban ben f�ra de tempo e lugar, os preitos ante a Audiencia de Galicia, fundada en 1480, sustitu�ran con �xito as guerras cabaleirescas. A xusticia p�blica, no canto da xusticia privada, adquire consenso, organizaci�n e forza militar abondo para se amosar eficaz e facer desaparecer paseni�o a guerra dos se�ores por innecesaria e inservible. As novas instituci�ns do Estado, e unha nova mentalidade se�orial, van relevar pouco a pouco a guerra feudal como factor de autorregulaci�n social: estamos entrando na modernidade.

 

Roub�banse uns a outros

 

O que para os cr�ticos indulxentes era cobiza en demas�a para os m�is esixentes vi�a a ser m�is que nada un roubo. Nesto as acusaci�ns dos oficiais p�blicos cadraban perfectamente coa mentalidade popular. Vexamos as expresi�ns da cultura popular e dos seus intermediarios, sacadas dese imprescindible arquivo oral para co�eremo-la Galicia baixomedieval que � o preito Tabera-Fonseca[9]. Testemu�as de actitudes diversas cara �s se�ores, e de distinta condici�n social, ve�en dici-lo mesmo: se robaban y mataban unos a otros y de tal manera que ninguno hera se�or de lo que ten�a; en el dicho Reyno de Galizia ab�a bandos y desasosiegos se haz�an hurtos, robos y muertes de honbres; en los tienpos de las guerras los del dicho se�or Patriarca haz�an saltos y cabalgadas contra sus henemigos e se rrobaban e saqueaban los unos a los otros[10]. Os cabaleiros eran vistos como homes ladr�ns e homicidas, e as s�as guerras se cualificaban de inimistades particulares, salient�ndose as� que nada ti�an que ver co ben com�n. Por algo os inimigos de Fonseca tentaban amosar que as fortalezas arcebispais non foran derrocadas polos irmandi�os se non por bandos y henemistades particulares[11] (andaban a procurar quen pagasen as pedras rotas).

�������������� Entre os derradeiros se�ores feudais de Galicia o dereito das armas decid�a o status social. Un veci�o de O Grove sentencia sobre esta guerra de ricos: unos heran ricos porque robaban otros y otros ricos heran pobres porque heran robados[12]. O xeito de ascender rapidamente na nobreza galega baixomedieval non era outro que o uso sen miramentos da forza militar. Os cabaleiros m�is aventaxados nesa carreira, correntemente os m�is atrevidos e os menos letrados, non hab�an logo desmenti-la xeral inculpaci�n de orixe popular. Disque dixo Pedro Alvarez de Soutomaior, cando preguntado para que hazia tantos males, i borraba la memoria de tan Ilustres Solares. Respondi�, que en aquella tierra vastaba que quedasse la Casa de Sotomaior, i que no auiaa de quedar otro Se�orio[13]. A este conde Pedro chamado Pedro Madruga pod�aselle ben atribu�r tachas de soberbia, cobiza, envexa e inimistade: as culpas que segundo o humanista P�rez de Oliva provocaban as guerras feudais. Pero non era normal presumir motu propio de tanto pecado. O normal ser�a face-la guerra de xeito m�is compatible co c�digo cabaleiresco, ou polo menos proclama-la intenci�n, xamais tratar de inimigos a t�dolos se�ores da terra; a non ser que estivera tan desvalorizado o exemplo cabaleiresco que pagara m�is a pena ensina-los dentes e amosarse m�is cobizoso e malfeitor que ningu�n...

Cuesti�n de honor

 

Nunha sociedade medieval na que se desataban doadamente paix�ns que rex�an acci�ns humanas, mesmo por riba da propia comenencia dos actores[14], � dif�cil de m�is separar motivaci�ns emotivas e motivaci�ns econ�micas das loitas internobiliarias. �Cantas veces perden relevancia as segundas en proveito das primeiras? O caso que sigue � mod�lico dunha batalla cruenta entre fidalgos por un tema non econ�mico, nin tan sequera salientable, anecd�tico (para n�s): por unha cuesti�n de honor s� comprensible desde a historia das mentalidades.

�������������� Joan de Ocampo refire (en 1587) que, hacia 1410, o rei Juan II mandou chamar �s tres tercios galegos (cadanseus tres mil homes) para i-la guerra cos mouros: Lugo-Mondo�edo, Santiago e Ourense-Tui. Xunt�ndose os dous �ltimos -mandados por Moscoso e Soutomaior, respectivamente- entre Benavente e Puebla, aconteceu que sobre quien havia de llevar su gente delante o atras, sin otra ocasion vinieron en rompimiento, y de suerte que se dieron batalla formada que duro desde mediodia asta que la noche los departio, y murieron �erca de mill hombres de ambas partes[15]. Ademais dunha abraiante continuidade secular das inimistades galegas, neste caso entre os cabaleiros do Norte e os cabaleiros do Sur (antes comentamos os seus enfrontamentos no s�culo XII), e dunha previsible esaxeraci�n � conta-los mortos, a verdade � que por ver quen �a primeiro houbo al� unha grande masacre, que � cabo resolveuse racionalmente, botouse a sortes e tocoulle a Santiago ir dediante, e � chegaren a Valladolid foron presos �mbolos dous capit�ns. Todo isto fixo exclama-la un cabaleiro galego que andaba a pacificar �s xefes enfrontados: somos gallegos y no nos entendemos. Froito imaxinario (e durareiro), sen d�bida, da sona daquela Galicia medieval dividida polas liortas se�oriais.

A amistade � unha relaci�n afectiva entre persoas, non vinculadas familiarmente, que estaba ben institucionalizada na Idade Media, legal e mentalmente: verticalmente, por mor da lealdade do vasalo hacia o se�or e, viceversa, da xenerosidade e amparo do se�or hacia o vasalo; e, horizontalmente, polo compa�eirismo de armas entre aqueles que ti�an por misi�n sagrada a defensa da sociedade, os cabaleiros. A lei medieval favorec�a grandemente a amistade pero non por iso penalizaba a inimistade, � rev�s, a regulaba polo mi�do con normas e rituais: sen inimigos non hab�a amigos, nin vasalos, nin guerras.

�������������� Protex�ase �s amigos dos inimigos cando se escrib�a que non pod�a ser demandado algu�n que honrra a su amigo, maguer estorve a otro (Partidas VII, 9, 19); ou cando se po��a que se hai gran enemistad que non pueda ser testigo contra el en ning�n preito (Partidas III, 16, 21). Mesmo estaba permitido � home engana-la seu inimigo, ag�s tempo de tregua o seguranza acordada (Partidas VII, 16, 2). Mentir si, pero nunca traiciona-la palabra dada, o xuramento feito, a fidelidade debida, porque todo isto creaba un vencello circunstancial de amistade entre os homes anque fosen inimigos de sempre, e a amistade era arreo un valor superior � verdade.

�������������� Como define esa enciclopedia de leis e mentalidades medievais que son as Partidas a palabra 'inimigo'? Inimigo � aquel que fai deshonrra ou tuerto a un home o a los suyos (II, 19, 1); m�is singularmente: por esta palabra enemigo se entiende aquel quel mato el padre, o la madre, o otro pariente, fasta en el quarto grado, o que le mouio pleyto de seruidumbre (VII, 33, 6). O lexislador ampara deste modo a vida en xeral, particularmente a vida dos pais, por tanto a integridade -e o honor- da familia e, doutra banda, a integridade do sistema feudal baseado na lealdade vasal�tica e na servidume. Os primeiros amigos a defender son xa que logo o pai e o se�or (ante todo o Rei, se�or de se�ores), de seguida ve�en t�dolos demais. Na pr�ctica calquera home que agravie ou estorbe a outro � inimigo virtual, con todo o af�n clasificador da lei, que non quere deixar cabo solto, especifica os inimigos m�is principais: E son dos maneras de enemigos, los unos de la tierra e los otros de fuera (II, 19, 1). Os primeiros dan lugar � guerra interior e os segundos � guerra exterior, engadimos n�s. Dise dos inimigos internos que son mas da�osos que los de fuera, posto que como viven na terra non pode o home gardarse ben deles, resumindo a lei que ningunha pestilencia � m�is forte que el enemigo de casa. A guerra feudal fica as� abondo favorecida e legalizada. Abof� que los otros enemigos que son de fuera son aquellos que han guerra con el Rey paladinamente, polo que a lei seguinte ten por t�tulo: Como deve el pueblo guardar al Rey e a todos sus vassallos de sus enemigos (II, 19, 2). O problema � que, adoito, os enfrontamentos da nobreza pola Coroa e as liortas entre Coroas e diferentes pa�ses, transforman as guerras dos reis en loitas de bandos, a guerra exterior en guerra interior, e viceversa.

A diferencia existente entre os pecados de ambici�n como a soberbia, a cobiza e a envexa, comportamentos malos sen paliativos, e a inimistade cabaleiresca, que tanto a cr�tica erudita coma a cr�tica popular dunha maneira ou doutra colocaban � mesmo nivel, estaba en que as relaci�ns de amistade e inimistade medievais estaban tan normalizadas que non se contemplaba verdadeiramente o perigo dunha inimistade excesiva, exhort�base �s homes a devolver ollo por ollo e dente por dente. Exist�a mesmo o dereito a matar � homicida ou � violador dos familiares m�is pr�ximos[16]. O primeiro destinatario do dereito de facer xusticia pola propia man era como � natural a nobreza: la ley de Caballer�a por p�blico rigor de batalla da lugar a los cavalleros que tomen vengan�a de sus enemigos[17]. Pero a xente com�n que tomaba parte, no lado das v�ctimas ou dos agresores, nas guerras dos bandos nobiliarios, tam�n ti�an parentes que vingar[18]. E os concellos proclamaban as� mesmo os seus inimigos se�oriais cando lles interesaba[19]. Al�n do �mbito local, xa Huizinga anotou que, tanto para os espectadores coma para os actores, era a vinganza o intre esencial que rex�a as acci�ns e os destinos dos pr�ncipes e dos pa�ses; o que o pobo mellor comprend�a da pol�tica dos reis eran os motivos primitivos do odio e da vinganza[20], dic�a o historiador que mellor debuxou o longo outono da Idade Media.

�������������� A declaraci�n de inimistade ti�a como resorte mobilizador e lexitimador a defensa do honor, a lei do tali�n, debendo pasa-lo cabaleiro acusador polo rito previo do desaf�o, que vi�a a significar tornar amistad, retirarlle a confianza a algu�n, ritual que acontec�a ante testemu�as, establec�ndose de contado prazo de d�as para se por de acordo. Motivos para un desaf�o: calquera deshonrra, o tuerto, o da�o que un fidalgo fixera a outro fidalgo (Partidas VII, 11). Por suposto, non sempre ti�a lugar dito desaf�o formal, pensado para a ruptura da amistade entre d�as persoas de condici�n nobre, pero o mecanismo subxectivo para proclama-la un inimigo segu�a os mesmos pasos, en t�dalas clases sociais: agravio, reco�ecemento p�blico do inimigo-agresor, dereito e deber da v�ctima a unha resposta. Salvo que houbese perd�n, pacto ou concordia, que devolvese � inimigo a atributo de amigo, o dereito a vingannza resultaba algo inalienable nas mentalidades colectivas.

�������������� As� pois o c�digo de honor cabaleiresco procuraba a regulaci�n e dignificaci�n das loitas polo poder no interior da clase dirixente, e por extensi�n do conxunto da sociedade feudal. Formaba parte das mentalidades da �poca de tal xeito, e as liortas interindividuais (houbera ou non intereses econ�micos) xeraban tal morea de agravios xustificando a acci�n xusticieira un d�a si e outro tam�n, que � practicamente imposible, como xa dixemos, saber onde terminaban as motivaci�ns emotivas e onde principiaban as motivaci�ns materiais nas guerras cabaleirescas. Con grande facilidade os amigos devi�an inimigos, e os inimigos devi�an amigos, pero tam�n se reproduc�a individual e colectivamente a mala vontade con teimos�a. Vellos agravios pod�an conservar moito tempo activa unha vella inimistade entre persoas, li�axes ou lugares, al�n das causas econ�micas iniciais, no caso de que estas houberan existido. Pola s�a banda, as contendas dos cabaleiros polas terras e os vasalos orixinaban tal chea de roubos, homicidios e inxurias que chegaban para manter ben viva durante moito tempo a guerra entre as casas se�oriais. S� estudiando cada loita de bandos en concreto poderemos co�ece-los roles e a proporci�n espec�fica de factores mentais e materiais que explican a s�a orixe, desenvolvemento, permanencia e final. Multideterminaci�n que, temos para n�s, non dil�e o peso decisivo da econom�a nas guerras realmente importantes dos bandos nobiliarios, � dicir, as que compromet�an partes moi significativas da sociedade: non o v�an doutra forma os contempor�neos.

 

Fama, poder, rendas

 

Da honra dun cabaleiro e da s�a li�axe, que ti�a que superar unha e outra vez a proba ritual de replicar con valor cando apandaba agravios, depend�a o seu prestixio social, que non resultaba alleo � consecuci�n, custodia e incremento de bens materiais que, asemade, lle estaban asignados -segundo o vixente esquema trifuncional- para que puidera cumprir coa s�a funci�n social de defender coas armas a todos, cousa que malamente pod�a facer quen non se sab�a defende-la si mesmo e a s�a familia. Pod�a logo semellar un grande desprestixio social perder poder e riquezas na guerra cos inimigos: a s�a defensa e acrecentamento vi�a sendo para moitos se�ores cabaleiros un deber social m�is que un est�mulo pecadento que cumpr�a agachar. Reflexi�n esta que axuda a ve-lo v�nculo, en calquera caso dif�cil de establecer, da arroutada antedita de Pedro Madruga, gab�ndose de esmaga-los demais se�or�os do bispado de Tui, coa mentalidade cabaleiresca. Se cadra non soamente hai que distinguir entre ideal e realidade cabaleiresca, ou reco�ece-lo influxo degradante da crise baixomedieval sobre a �tica se�orial, haber� tam�n que diferencia-la mentalidade cabaleiresca da mentalidade se�orial, por moito que aquela sexa considerada como a ideolox�a oficial desta.

�������������� Un notario de Pontevedra declara no preito Tabera-Fonseca que Bernal Di��ez de Moscoso prendeu o arcebispo de Santiago segun que el testigo lo oio dezir porque el dicho se�or Patriarca no le queria confirmar los feudos quel tenia de la Iglesia de Santiago[21]. O m�bil das grandes loitas interse�oriais do s�culo XV era maiormente o poder xurisdiccional, ou sexa, a posesi�n de terras e vasalos. O Rei de Castela preguntou o concello de Ourense pola situaci�n social na Galicia preirmandi�a; cons�rvanse as respostas por escrito: e las causas e rasones porque an avido las dichas guerras no sevemos quales [fueron] nin quales non fueron agresores o causadores dello -maneira de lle quitar valor �s motivaci�ns cabaleirescas-, non embargante que se dise -referencia � cultura oral- que parte de las dichas guerras que han los condes es sobre algunas villas e logares e juridiciones que a cada uno dise pretender aver a ellos derecho, asy a la propiedad como al posisorio[22]. Pelexar por terras e vasalos vi�a a se-lo mesmo que combater polo dereito a cobra-las rendas, as� temos que o arcebispo de Santiago tobiera guerras con los caballeros del Reino de Galizia que todos heran contra el y los de la �iudad de Santiago y que tenian con ellos las dichas guerras por las rentas[23] (veci�o de Betanzos); outro testemu�o sobre o mesmo tema: tubo muchas guerras e preitos sobre dichas rentas que le tomaban dellas[24] (mercador de Noia).

Seguindo cos exemplos que ilustran e dan sentido � noso razoar. Unha inimistade interse�orial de moita sona por aqueles anos � a que enfronta � arcebispo Fonseca de Santiago, logo Patriarca de Alexandr�a, co no menos c�lebre Pedro Madruga, e todo por culpa de 150.000 marabed�s de xuros situados sobre as rendas de Pontevedra. Primeiro, cando se enfrontaron xuntos �s irmandi�os, Pedro Albarez, conde de Cami�a, hera amigo del dicho Patriarca, mais axi�a, dicho Pedralbares se tomara a descon�ertar con el dicho Patriarca sobre los dichos �incoenta mill [sic] marabedis que dicho tiene e quedara su henemigo[25](pescador de L�rez). Un labrego de O Morrazo, m�is partidario de Fonseca que de Cami�a, relata tam�n esta pasaxe da amistade � inimistade entrambos se�ores polos ditos marabed�s de Pontevedra: dicho se�or Patriarca no quisiera consentir que los llebase ni tobiese en la dicha villa e que sobre hesto tenian las dichas enemistades e se azian las dichas guerras[26].

�������������� A fin de contas era de dominio p�blico, no amplo cadro da cultura popular en que nos movemos pescudando a base econ�mica das liortas interse�oriais, que os cabaleiros de Galicia guerreaban incesantemente entre si polo control das xurisdicci�ns e das rendas que pagaban �s vasalos, anque dic�an os seus favorables que o fac�an sobre todo polo honor da cabaler�a. Os cronistas reais confirman a versi�n popular cr�tica; as� como tam�n non poucos documentos daquel tempo. A outra parte da verdade, o punto de vista subxectivo, polo regular �tico, das loitas cabaleirescas, est� nas fontes estrictamente nobiliarias e, naturalmente, nas novelas de cabaler�a.



[1]

[2] Joan de OCAMPO, Descendencia de los Pa�os de Prob�n, 1587, fol. 5-5v.

[3] Cr�nica de Enrique IV, BAE n� 267, tomo III, p. 170.

[4] Fern�n P�REZ DE OLIVA, Di�logo de la dignidad del hombre, Madrid, 1982, p. 88.

[5] Garci RODR�GUEZ DE MONTALVO, Amad�s de Gaula, Barcelona, 1984, tomo I, p. 271.

[6] Carlos BARROS, Mentalidad justiciera de los irmandi�os, siglo XV, Madrid, 1990, p. 64.

[7] Eloy BENITO RUANO, Hermandades en Asturias durante la Edad Media, Oviedo, 1971, p. 52.

[8] Publica Manuel Murgu�a en Bolet�n de la Real Academia Gallega, VI, A Coru�a, 1913, p. 239.

[9] Publica �ngel Rodr�guez Gonz�lez en Las fortalezas de la Mitra composte�lana y los irmandi�os. Pleito Tabera-Fonseca, Pontevedra, 1984.

[10] Pleito Tabera-Fonseca, pp. 324 (ciudadano), 569 (escudero), 187 (cl�rigo).

[11] Idem, p. 19.

[12] Idem, p. 215.

[13] Felipe de la G�NDARA, Armas ytriunfos. Hechos heroicos de los hijos de Galicia, Madrid, 1662, p. 390.

[14] Johan HUIZINGA, El oto�o de la Edad Media, Madrid, 1978, p. 29.

[15] Descendencia de los Pa�os de Prob�n, fol. 8v-9.

[16] Partidas VII, 17, 13; Jes�s LALINDE ABADIA, Derecho hist�rico espa�ol, Barcelona, 1974, pp. 393-394.

[17] Juan MATA CARRIAZO, edit., Cr�nica de Don �lvaro de Luna,Madrid, 1940, p. 117.

[18] Descendencia de los Pa�os de Prob�n, fol. 17v.

[19] �Una carta de Hermandad entre los Reinos de Le�n y Galicia� (1300), Galicia Diplom�tica, Santiago, 1883, tomo II, p. 205.

[20] El oto�o de la Edad Media, pp. 29-30.

[21] Pleito Tabera-Fonseca, p. 407.

[22] Publica Jos� GARCIA ORO, Galicia en la Baja Edad Media. Iglesia, se�or�o y nobleza, Santiago, 1977, p. 246.

[23] Pleito Tabera-Fonseca, p. 422.

[24] Idem, p. 555.

[25] Idem, p. 397.

[26] Idem, p. 86.juuus

Esta web utiliza cookies propias y de terceros para su correcto funcionamiento y para fines analíticos. Al hacer clic en el botón Aceptar, acepta el uso de estas tecnologías y el procesamiento de tus datos para estos propósitos. Ver Política de cookies
Privacidad